Thuốc tác dụng trên hệ thần kinh thực vật

Thuốc tác dụng trên hệ thần kinh thực vật

ĐẠI CƯƠNG

Phân loại thuốc tác dụng lên hệ thần kinh thực vật

Những thuốc sở hữu tác dụng giống như tác dụng kích thích ( cường, hưng   phấn ) giao cảm được gọi là thuốc kích thích giao cảm, còn những thuốc sở hữu tác dụng giống như kích thích phó giao cảm được gọi là thuốc kích thích phó giao cảm. Thuốc nào sở hữu tác dụng kìm hãm tác dụng của giao cảm hay phó giao cảm thì gọi là ức chế ( huỷ, phong tỏa, phong bế ) giao cảm hay ức chế phó giao cảm.

Sở hữu nhiều loại thuốc tác dụng trên hệ thần kinh thực vật và cũng sở hữu nhiều cách phân loại. Căn cứ vào tác dụng dược lý, chia làm Hai nhóm thuốc chính.

Thuốc tác dụng trên hệ cholinergic

Thuốc tác dụng trên hệ M-choline :

Kích thích : acetylcholine, những ester choline khác ( aceclidine,  betanechol, carbachol…), muscarine, pilocarpine.

Ức chế : atropine, những chế phẩm belladonna, homatropine, scopolamine, ipratropium.

Thuốc tác dụng trên hệ N-choline :

Kích thích : nicotine, lobeline, TMA ( tetra-methyl-ammonium ), DMPP    ( dimethyl-phenyl-piperazine ).

Ức chế :

Thuốc liệt hạch : methioplegium, mecamylamine, trimetaphan.

Thuốc giãn cơ vân : gallamine, tubocurarine, pancuronium, pipecuronium, succinylcholine ( tên khác : suxamethonium chloride ).

Thuốc ức chế enzyme cholinesterase ( acetylcholinesterase hay cholinesterase  thật = ChE ) ( cholinesterase inhibitors ) :

Thuốc ức chế sở hữu hồi phục : physostigmine, neostigmine, edrophonium, pyridostigmine, galantamine.

Thuốc ức chế ko hồi phục : isoflurophate ( BD : diisopropyl fluorophosphate ), chất độc chiến tranh ( tabun, sarin, soman ), hóa chất trừ sâu dạng lân hữu cơ ( malathion, parathion )…

Thuốc tác dụng trên hệ adrenergic

Thuốc kích thích :

Thuốc kích thích receptor ( Rp ) alpha-adrenergic và beta-adrenergic : epinephrine, norepinephrine,  dopamine ( DA )…

Thuốc kích thích alpha-adrenergic : metaraminol, phenylephrine, heptaminol, clonidine.

Thuốc kích thích beta-adrenergic : isoproterenol, dobutamine, orciprenaline ( tên khác : metaproterenol sulfate).

Thuốc kích thích lựa chọn Rp beta2-adrenergic : salbutamol ( tên khác : albuterol sulfate ), ritodrine.

Thuốc kích thích giao cảm gián tiếp : ephedrine, amphetamine.

Thuốc ức chế :

Thuốc ức chế giao cảm : reserpine, methyldopa, guanethidine.

Thuốc ức chế alpha-adrenergic : phenoxybenzamine, dibenamine, tolazoline, phentolamine, prazosin.

Thuốc ức chế beta-adrenergic : acebutolol, acebutalol, atenolol, betaxolol, carvedilol, esmolol, labetalol, metoprolol, nebivolol, propranolol, pindolol...

CÁC THUỐC

Thuốc tác dụng trên hệ cholinergic

Thuốc tác dụng trên hệ M-choline

Thuốc kích thích hệ M-choline

Acetylcholine ( ACh )

ACh bị phá huỷ nhanh trong thân thể, tác dụng rất ngắn, đột ngột, ko sử dụng trong lâm sàng. Chỉ sử dụng để nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Ko sử dụng điều trị hiện tượng Raynaud (Hiện tượng Raynaud (Raynaud's phenomenon ) bao gồm cả bệnh Raynaud ( Raynaud's  disease ( also known as "Primary Raynaud's phenomenon’’ ) và hội chứng Raynaud (Raynaud's syndrome ( secondary Raynaud's )).) mà sử dụng những thuốc giãn mạch khác ( xem bài : Thuốc chống tăng huyết áp ).

Tác dụng giãn mạch của ACh chỉ xẩy ra lúc nội mô mạch còn nguyên vẹn. Theo Furchgott và cs (1984), ACh và những thuốc cường hệ M làm phóng thích yếu tố giãn mạch của nội mô mạch (endothelium- derived relaxing factor - EDRF) mà bản tính là nitric oxyd nên gây giãn mạch. Nếu nội mô mạch bị tổn thương, ACh ko gây được giãn mạch.

Tiêm dưới da hoặc tiêm bắp 0,05 - 0,Một g, mỗi ngày 2-3 lần ống Một mL = 0,Một g acetylcholin clorid

Những ester cholin khác ( còn gọi là những thuốc giống choline  )

Nếu thay thế nhóm acetyl bằng nhóm carbamat th ì bảo vệ được thuốc khỏi tác dụng của cholinesterase, do đó kéo dài được thời kì tác dụng của thuốc. Những thuốc đều sở hữu amin bậc 4 nên khó thấm được vào thần kinh trung ương.

Betanechol (Urecholin)- Dẫn xuất tổng hợp

Tác dụng lựa chọn trên ống tiêu hóa và tiết niệu. Tiêu dùng điều trị chướng bụng, đầy tương đối và bí đái sau lúc mổ.

Chống chỉ định: hen, loét dạ dày - tá tràng.

Uống 5- 30 mg. Viên 5- 10- 25- 50 mg

Tiêm dưới da: 2,5- 5 mg, 3- 4 lần một ngày.

CarbAChol

Tiêu dùng chữa bệnh tăng nhãn áp, nhỏ dung dịch 0,5 -1%

Còn sử dụng làm chậm nhịp tim trong những cơn nhịp nhanh kịch phát, rối loạn tuần hoàn ngoại biên (viêm động mạch, bệnh Raynaul), táo bón, chướng bụng, bí đái sau mổ.

Uống 0,5- 2,0 mg/ ngày. Tiêm dưới da 0,5 - Một mg/ ngày.

Muscarin

Sở hữu nhiều trong một số nấm độc loại Amanita muscaria, A.pantherina

Tác dụng tiêu biểu trên hệ thống hậu hạch phó giao cảm, vì vậy được gọi là hệ muscarinic. Mạnh hơn acetylcholin 5 - 6 lần và ko bị cholinesterase phá huỷ.

Ko sử dụng chữa bệnh. Nhưng sở hữu thể gặp ngộ độc muscarin do ăn phải nấm độc: tiểu đồng co, sùi bọt mép, mồ hôi lênh láng, khó thở do khí đạo co thắt, nôn ọe, ỉa chảy, đái dầm, tim đập chậm, huyết áp hạ...

Điều trị: atropin liều cao. Sở hữu thể tiêm tĩnh mạch từng liều Một mg atropin sulfat.

Pilocarpin

Độc, bảng A

Là alcaloid của lá cây Pilocarpus jaborandi, P.microphylus - Rutaceae, mọc nhiều ở Nam Mỹ. Đã tổng hợp được. Kích thích mạnh hậu hạch phó giao cảm, tác dụng lâu hơn acetylcholin; làm tiết nhiều nước miếng, mồ hôi và tăng nhu động ruột. Khác với muscarin là sở hữu cả tác dụn g kích thích hạch, làm phóng thích adrenalin từ tuỷ thượng thận, nên trên động vật đã được tiêm trước bằng atropin, pilocarpin sẽ làm tăng huyết áp. Trong công thức, chỉ sở hữu amin bậc 3 nên thấm được vào thần kinh trung ương, liều nhẹ kích thích, liều cao ức chế.

Liều trung bình 0,01- 0,02g

Thường chỉ sử dụng nhỏ mắt dung dịch dầu pilocarpin base 0,5 - 1% hoặc dung dịch nước pilocarpin nitrat hoặc clohydrat 1- 2% để chữa tăng nhãn áp hoặc đối lập với tác dụng giãn tiểu đồng của atropin.

Hình 1 : Công thức cấu tạo một số thuốc kích thích hệ M-choline

Thuốc ức chế hệ M-choline : gồm atropine và những thuốc giống atropine.

Atropine :

Nguồn gốc :

Atropine và đồng loại là alkaloid của lá, quả cây Belladonna ( Atropa belladonna ), Cà độc dược ( Datura stramonium ), Thiên tiên tử ( Hyoscyamus niger ), họ Cà ( còn được gọi là họ Khoai tây ( Solanaceae ).

Tác dụng dược lý :

Trên mắt : làm giãn tiểu đồng, mất khả năng điều tiết sức nhìn, do đó chỉ nhìn được xa. Do làm cơ mi giãn ra nên những ống thông dịch của nhãn cầu bị ép lại làm tăng nhãn áp ( chống chỉ định ở những bệnh nhân bị bệnh tăng nhãn áp ( thiên đầu thống, Glaucoma ).

Trên tuyến bài xuất : giảm tiết những tuyến ngoại tiết ( nước miếng, mồ hôi, tuyến dạ dày - ruột )…

Trên cơ trơn :

Làm giảm co thắt cơ trơn những tạng rỗng ( dạ dày - ruột, đường mật, đường tiết niệu ), ít tác dụng trên nhu động ruột thường ngày, nhưng làm giảm lúc ruột tăng nhu động.

Làm giãn cơ trơn khí - phế truất quản nhất là lúc khí - phế truất quản đang bị co thắt vì cường phó giao cảm.

Ngoài ra còn làm giảm tiết dịch phế truất quản và kích thích trung tâm hô hấp, cho nên tr­ước kia atropine th­ường được sử dụng để cắt cơn hen.

Tuy nhiên thuốc ít sở hữu tác dụng trên phố thở thường ngày và lại gây giảm tiết dịch phế truất quản, làm những cục đờm đặc quánh, ứ lại trong đường thở, sở hữu thể gây bít tắc đường thở… Mặt khác đã sở hữu nhiều thuốc chống hen khác tốt hơn nhiều         ( Xem bài : Thuốc điều chỉnh những rối loạn hô hấp ).

Trên trung tâm hô hấp : kích thích nhẹ.

Trên tim : rất phức tạp, phụ thuộc vào liều và tính đáp ứng cá thể :

Liều thấp kích thích trung tâm dây X ở hành não nên làm chậm nhịp tim.

Liều cao hơn atropine lại ức chế những Rp muscarinic của tim, gây nhịp nhanh.

Mạch : làm giãn mạch da, nhất là trong môi trường nóng. Vì thuốc làm giảm tiết mồ hôi nên mạch da càng giãn ra để làm giảm thân nhiệt ( da đỏ, khô, nóng ). Còn lại nhiều hệ mạch khác ko sở hữu dây phó giao cảm chi phối nên atropine ít tác động tới huyết áp.

Trên TKTƯ : ức chế hoạt tính những trung tâm vận động dưới vỏ, giảm bớt rối loạn tiền đình sau phẫu thuật tai trong, giảm say sóng, say tàu xe...

Lúc sử dụng liều cao, liều độc : mạch nhanh, giãn tiểu đồng, liệt điều tiết mắt, da xung huyết khô, sốt cao, gây trạng thái kích thích, thao cuồng, ảo giác, sau đó bệnh nhân hôn mê và tử vong do liệt hành não.

Chỉ định :

Khoa gây mê : tiền mê.

Đau do co thắt cơ trơn những cơ quan rỗng ( đường dẫn mật, tiết niệu, dạ dày – ruột...) ( hiện nay ít sử dụng do đã sở hữu nhiều thuốc khác tốt hơn nhiều ).

Nhãn khoa : soi đáy mắt hoặc điều trị viêm mống mắt, viêm giác mạc, nhược thị bẩm sinh một bên ( nhỏ thuốc vào mắt lành kết hợp những giải pháp khác : che mắt lành, phẫu thuật, sử dụng máy tập nhược thị... )…

Block nhĩ thất ( Block A–V = atrial – ventricular block )( đặc trưng hội chứng Stockes – Adams : Adams-Stokes syndrome, Stokes-Adams attack ), nhịp chậm tim do cường phó giao cảm.

Bệnh và hội chứng Parkinson ( sử dụng scopolamine ).

Ngộ độc nấm sở hữu chứa muscarine hoặc những chất ức chế ChE ko hồi phục ( gồm những hóa chất trừ sâu dạng lân hữu cơ, những chất độc chiến tranh...).

Chống chỉ định :

Bệnh tăng nhãn áp.

Bí đái do phì đại tuyến tiền liệt.

Quá nhạy cảm với thuốc…

Tác dụng ko mong muốn : tăng nhãn áp, bí đái, dị ứng…

Chế phẩm và liều lượng

Tiêu dùng dưới dạng base hoặc sulfat. Tiêm tĩnh mạch 0,1 - 0,Hai mg; tiêm dưới da 0,25 - 0,50 mg (liều tối đa Một lần: Một mg; 24giờ: Hai mg); uống 1 - Hai mg (liều tối đa Một lần: Hai mg; 24 giờ: 4 mg).

Atropin sulfat ống Một mL = 0,25 mg; viên 0,25 mg

Atropin sulfat ống Một mL = Một mg (Độc bảng A), chỉ sử dụng điều trị ngộ độc những chất phong toả cholinesterase.

Những thuốc khác :

Homatropin bromhydrat (homatropini hydrobromidum)

Độc, bảng A

Tổng hợp. Làm giãn tiểu đồng thời kì ngắn hơn atropin (trung bình Một giờ). Tiêu dùng soi đáy mắt, dung dịch 0,5- 1%.

Scopolamin (scopolaminum; hyoscinum)

Độc, bảng A

Là alcaloid của cây Scopolia carniolica.

Tác dụng sắp giống atropin. Thời kì tác dụng ngắn hơn. Trên thầ n kinh trung ương, atropin kích thích còn scopolamin thì ức chế cho nên được sử dụng chữa bệnh Parkinson, những cơn co giật của bệnh liệt rung, phối hợp với thuốc kháng histamin để chống nôn lúc say tầu, say sóng.

Uống hoặc tiêm dưới da 0,25 - 0,5 mg

Liều tối đa mỗi lần 0,5mg; 24 giờ: 1,5mg

Viên Aeron sở hữu scopolamin camphonat 0,1mg và hyoscyamin camphonat 0,4mg; sử dụng chống say sóng, say tầu: uống Một viên 30 phút trước lúc xuất hành.

Thuốc bán tổng hợp mang amoni bậc 4: Ipratropium

Chế phẩm: Ipratropium bromid (Atrovent, Berodual) dạng khí dung định liều, 20 mg/ nhát bóp x 200 liều.

Người to mỗi lần bóp Hai nhát, mỗi ngày 3 - 4 lần.

Hình 2 : Công thức cấu tạo một số thuốc ức chế hệ M-choline

Thuốc tác dụng trên hệ N-choline :

Thuốc kích thích hệ N-choline :

được chia thành Hai nhóm :

Nhóm 1 : gồm nicotine và những thuốc tương tự. Sở hữu tác dụng kích thích trên những Rp nicotinic của hạch, bị hexametoni ức chế.

Nhóm 2 : gồm muscarine, pilocarpine, oxotremorin, thuốc ức chế  enzyme ChE... Sở hữu tác dụng kích thích trên những Rp muscarinic của hạch ( hệ M1-choline ), ko bị hexametoni mà bị atropine ức chế.

Hình 3 : Công thức cấu tạo một số thuốc tác dụng trên hệ M-choline

Những thuốc này ít được sử dụng trong lâm sàng, nhưng lại rất quan yếu về mặt dược lý vì chúng được sử dụng để nghiên cứu những thuốc tác dụng trên hạch.

Nicotin (a- pyridyl- metyl pyrrolidin)

Độc, bảng A

Sở hữu trong thuốc lá, thuốc lào dưới hình thức acid hữu cơ (0,5 - 8,0%). Lúc hút thuốc, nicotin được phóng thích ra dưới dạng base tự do. Trung bình, hút Một điếu thuốc lá, thu nạp khoảng 1 - 3 mg nicotin. Liều chết khoảng 60mg. Trên hạch thực vật, liều nhẹ (0,02- 1,0mg/ kg chó, tiêm tĩnh mạch) kích thích; liều cao (10 - 30 mg/ kg trên chó) làm liệt hạch do gây biến cực và sau đó là tranh chấp với acetylcholin.

Tác dụng:

Trên tim mạch, gây tác dụng ba pha: hạ huyết áp tạm thời, tăng huyết áp mạnh rồi cuối cùng là hạ huyết áp kéo dài.

Trên hô hấp, kích thích làm tăng biên độ và tần số

Giãn tiểu đồng, tăng tiết dịch, tăng nhu động ruột

Nguyên nhân của những tác dụng đó là do:

Lúc đầu nicotin kích thích hạch phó giao cảm và trung tâm ức chế tim ở hành não nên làm ti m đập chậm, hạ huyết áp.

Nhưng ngay sau đó, nicotin kích thích hạch giao cảm, trung tâm vận mạch và những cơ trơn, làm tim đập nhanh, tăng huyết áp, giãn tiểu đồng và tăng nhu động ruột. Đồng thời kích thích tuỷ thượng thận (coi như hạch giao cảm khổng lồ) l àm tiết adrenalin, qua những receptor nhận cảm hóa học ở xoang cảnh kích thích phản xạ lên trung tâm hô hấp.

Cuối cùng là giai đoạn liệt sau lúc bị kích thích quá mức nên làm hạ huyết áp kéo dài.

Nicotin ko sử dụng trong điều trị, chỉ sử dụng trong những phòng thí nghiệm hoặc để làm thịt sâu bọ.

Nicotin gây nghiện, nhưng lúc cai thuốc thì ko gây biến chứng như cai thuốc phiện. Hút thuốc lá sở hữu hại tới tim, mạch, niêm mạc đường hô hấp vì khói thuốc sở hữu oxyd carbon (gây carboxyhemoglobin trong máu người nghiện), sở hữu c ác base nitơ, những acid bay tương đối, những phenol... là những chất kích thích mạnh niêm mạc. Ngoài ra còn sở hữu hắc ín (sở hữu hoạt chất là 3,4 - benzpyren, sở hữu thể là một trong những nguyên nhân gây ung thư phổi).

Lobelin:

Là alcaloid của lá cây lobelia inflata.

Tác dụng kém nicotin rất nhiều. Hầu như ko còn được sử dụng trong lâm sàng nữa.

Tetramethylamoni (TMA) và dimethyl - phenyl- piperazin (DMPP)

Tác dụng giống nicotin, kích thích cả hạch giao cảm và phó giao cảm nên tác dụng phức tạp, ko được sử dụng trong điều trị. Hay được sử dụng trong thực nghiệm. DMPP còn kích thích thượng thận tiết nhiều adrenalin.

Thuốc ức chế hệ N-choline

Bao gồm Hai loại :

Loại ức chế ở hạch thực vật, tác động tới hoạt động của cơ trơn.

Loại ức chế trên bản vận động của cơ vân.

Loại ức chế hệ nicotinic của hạch

Còn gọi là thuốc liệt hạch, vì làm ngăn cản luồng xung tác thần kinh từ sợi tiền hạch tới sợi hậu hạch. Cơ chế chung là tranh chấp với acetylcholin tại receptor ở màng sau của xinap của hạch.

Như ta đã biết, những hạch thần kinh thực vật cũng sở hữu cả hai loại receptor cholinergic là N và M 1. Lúc nói tới những thuốc liệt hạch là sở hữu nghĩa chỉ bao hàm những thuốc ức chế trên receptor N của hạch mà thôi.

Tuy những cơ quan thường nhận sự chi phối của cả hai hệ giao cảm và phó giao cảm, song bao giờ cũng sở hữu một hệ chiếm ưu thế. Vì vậy, tác dụng của những thuốc liệt hạch trên cơ quan thuộc vào tính ưu thế đấy của từng hệ (xem bảng dưới):

Cơ quan

Hệ thần kinh chiếm

Tác dụng của thuốc liệt hạch

ưu thế

Động mạch nhỏ

Giao cảm

Giãn mạch, hạ huyết áp

Tĩnh mạch

Giao cảm

Giãn: ứ trệ tuần hoàn , giảm cung lượng

tim

Tim

Phó giao cảm

Đập nhanh

Tuỳ nhi

Phó giao cảm

Giãn

Ruột

Phó giao cảm

Giảm trương lực và nhu động, táo bó n

Bí tiểu tiện

Bọng đái

Phó giao cảm

Giảm tiết, khô mồm

Tuyến nước miếng

Phó giao cảm

Trong lâm sàng, những thuốc liệt hạch thường được sử dụng để làm hạ huyết áp trong những cơn tăng huyết áp, hạ huyết áp điều khiển trong mổ xẻ, và thỉnh thoảng để điều trị phù phổi cấp, do chúng sở hữu những đặc điểm sau:

Cường độ ức chế giao cảm gây giãn mạch tỉ lệ với liều sử dụng

Tác dụng mất đi nhanh sau lúc ngừng thuốc, do đó dễ rà soát được hiệu lực của thuốc

Những receptor adrenergic ngoại biên vẫn giải quyết được thường ngày nên cho phép thuận tiện điều trị lúc sở hữu tai biến

Những tai biến và tác dụng phụ thường gặp là:

Do phong bế hạch giao cảm, nên:

Dễ gây hạ huyết áp lúc đứng (phải để người bệnh nằm 10 - 15 phút sau lúc tiêm) Điều trị tai biến bằng adrenalin và ephedrin. . Rối loạn tuần hoàn mạch não, mạch vành.

Giảm tiết niệu.

Do phong bế hạch phó giao cảm nên:

Giảm tiết dịch, giảm nhu động ruột, làm khô mồm và táo bón.

Giãn tiểu đồng, chỉ nhìn được xa.

Bí đái do giảm trương lực bọng đái.

Những thuốc cũ (tetra ethyl amoni - TEA và hexametoni) đều mang amoni bậc 4, khó thu nạp. Hiện còn Hai thuốc được sử dụng.

Trimethaphan (Arfonad)

Phong bế hạch trong thời kì rất ngắn. Truyền tĩnh mạch dung dịch Một mg trong Một mL, huyết áp hạ nhanh. Lúc ngừng truyền, 5 phút sau huyết áp đã trở về thường ngày

Tiêu dùng gây hạ huyết áp điều khiển trong phẫu thuật hoặc điều trị phù phổi cấp.

ống 10 mL sở hữu 500 mg Arfonad, lúc sử dụng pha thành 500 mL trong dung dịch mặn đẳng trương để sở hữu Một mg trong Một mL.

Mecamylamin (Inversin)

Mang N hóa trị 2, cho nên dễ thu nạp qua đường tiêu hóa, sở hữu thể uống được. Tác dụng kéo dài 4-12 giờ. Tiêu dùng lâu tác dụng sẽ giảm dần

Uống mỗi lần 2,5 mg, mỗi ngày Hai lần. Tăng dần cho tới lúc đạt được hiệu quả điều trị, sở hữu thể uống tới 30 mg mỗi ngày.

Viên 2,5 mg và 10 mg

Liều cao sở hữu thể kích thích thần kinh trung ương và phong toả bản vận động cơ vân.

Loại phong bế hệ nicotinic của cơ vân

Cura và những chế phẩm

Độc, bảng B

Tác dụng

Cura tác dụng ưu tiên trên hệ nicotinic của những cơ xương (cơ vân), làm ngăn cản luồng xung tác thần kinh tới cơ ở bản vận động (Claude Bernard, 1856 ) nên làm giãn cơ. Lúc kích thích trực tiếp, cơ vẫn giải quyết được. Dưới tác dụng của cura, những cơ ko bị liệt cùng một lúc, mà tuần tự là những cơ mi (gây sụp mi), cơ mặt, cơ cổ, cơ chi trên, chi dưới, cơ bụng, những cơ liên sườn và cuối cùng là cơ hoành, làm bệnh nhân ngừng hô hấp và chết. Vì tác dụng ngắn nên nếu được hô hấp nhân tạo, chức vụ những cơ sẽ được hồi phục theo thứ tự trái lại.

Ngoài ra, cura cũng sở hữu tác dụng ức chế trực tiếp lên trung tâm hô hấp ở hành não và làm giãn mạch hạ huyết áp hoặc co thắt khí quản do phóng thích histamin

Hầu hết đều mang amin bậc 4 nên rất khó thấm vào thần kinh trung ương, ko thu nạp qua thành ruột.

Những loại cura và cơ chế tạo dụng. Theo cơ chế tạo dụng, chia làm hai loại:

Loại tranh chấp với acetylc holin ở bản vận động, làm cho bản vận động ko khử cực được, gọi là loại cura chống khử cực (antidépolarisant), hoặc loại giống cura (curarimimetic) hay pakicura (Bovet). Giải độc bằng những thuốc phong toả cholinesterase (physostigmin, prostigmin tiêm tĩnh mạch từng 0,5 mg, ko vượt quá 3 mg. Sở hữu thể tiêm thêm atropin Một mg để ngăn cản tác dụng cường hệ muscarinic của thuốc).

Loại này sở hữu tác dụng hiệp đồng với thuốc mê, thuốc ngủ loại barbiturat, thuốc an thần loại benzodiazepin

Tubocurarin: là alcaloid lấy từ những cây loại Chondodendron tementosum và Strychnos mà thổ dân Nam Mỹ đã sử dụng để tẩm tên độc. Tác dụng kéo dài vài giờ. Ko sử dụng trong lâm sàng

Galamin (flaxedil): tổng hợp. Sở hữu thêm tác dụng giống atropin nên làm tim đập chậm, ko làm phóng thích histamin và kém độc hơn d - tubocurarin 10- 20 lần. Tác dụng phát triển chậm trên những nhóm cơ khác nhau, thời kì làm giãn cơ bụng tới liệt cơ hoành khá dài nên giới hạn an toàn rộng hơn.

Chế phẩm: Remiolan ống 5 mL = 0,1g galamin triethyl iodid. Liều 0,5 mg/ kg

Pancuronium (Pavulon): là steroid mang Hai amoni bậc 4. Tác dụng phát khởi sau 4 - 6 phút và kéo dài 120- 180 phút. Ưu điểm chính là ít tác dụng trên tuần hoàn và ko làm phóng thích histamin.

Pipecuronium (Arduan): phát khởi tác dụng sau 2 - 4 phút và kéo dài 80- 100 phút.

Lọ chứa bột pha tiêm 4 mg + Hai mL dung môi. Tiêm tĩnh mạch 0,06 - 0,08 mg/ kg

Loại tác động như acetylcholin, làm bản vận động khử cực quá mạnh, (depolarisant) gọi là loại giống acetylcholin, (acetylcholinomimetic) ho ặc leptocura (Bovet). Những thuốc phong bế cholinesterase làm tăng độc tính. Ko sở hữu thuốc giải độc, tuy d - tubocurarin sở hữu tác dụng đối kháng. Trước lúc làm liệt cơ, gây giật cơ trong vài giây.

Decametoni bromid: gây giật cơ và đau cơ, sở hữu thể gây tai biến ngừng thở kéo dài nên sở hữu xu hướng sử dụng succinylcholin thay thế.

Succinylcholin: là thuốc duy nhất của nhóm cura khử cực được sử dụng ở lâm sàng. Sở hữu cấu trúc hóa học như Hai phân tử ACh gắn vào nhau:

Succinylcholin

Phát khởi tác dụng sau 1 - 1,5 phút và kéo dài chỉ khoảng 6- 8 phút, do bị cholinesterase trong huyết tương thuỷ phân. Succinylcholin đẩy K + từ trong tế bào ra nên sở hữu thể làm tăng K + máu 30-50%, gây loạn nhịp tim.

Chế phẩm: Myo- relaxin ống 0,25g succinylcholin bromid. Tiêm tĩnh mạch từ    Một mg/ kg.

Chỉ định và liều lượng

Làm mềm cơ trong phẫu thuật, trong chỉnh hình, đặt ống nội khí quản.

Trong tai mũi họng, sử dụng soi thực quản, gắp dị vật...

Chống co giật cơ trong choáng điện, uốn ván, ngộ độc strychnin.

Lúc sử dụng phải đặt ống nội khí quản. Ko hấp thụ qua niêm mạc tiêu hóa nên phải tiêm tĩnh mạch. Liều lượng tuỳ theo từng trường hợp, sở hữu thể tiêm Một lần hoặc truyền nhỏ giọt vào tĩnh mạch. Liều mềm cơ trước nhất thường là:

Tubocurarin

15 mg

Methyl d- tubocurarin

5 mg

Galamin (flaxedyl)

20- 100 mg

Decametoni

4 mg

Succinylcholin diiodua

30- 60 mg

Chú ý: một số thuốc lúc sử dụng cùng với cura loại curarimimetic (d - tubocurarin) sở hữu thể sở hữu tác dụng hiệp đồng, làm tăng tác dụng liệt cơ của cura, nên cần giảm liều:

Những thuốc mê như ether, halothan, cyclopropan.

Những kháng sinh như neomycin, streptomycin, polimycin B, kanamycin.

Quinin, quinidin

Những thuốc tác dụng trên hệ adrenergic

Khái niệm chung : hệ adrenergic là hệ hậu hạch giao cảm, phóng thích những chất trung gian hóa học gọi chung là catecholamine vì đều mang nhân catechol ( là Một vòng benzene sở hữu Hai nhóm –OH ở vị trí ortho và Một gốc amine ở chuỗi bên ). Những catecholamine gồm sở hữu epinephrine, norepinephrine, dopamine  ( DA )...

Thuốc kích thích hệ adrenergic

Là những thuốc sở hữu tác dụng giống epinephrine và norepinephrine, kích thích hậu hạch giao cảm nên còn gọi là thuốc kích thích giao cảm. Dựa vào cơ chế tạo dụng,  chia làm Hai loại :

Loại tác dụng trực tiếp trên những Rp adrenergic sau sinap nh­ư : epinephrine, norepinephrine, isoproterenol, phenylephrine…

Loại tác dụng gián tiếp do kích thích những Rp tr­ước sinap, làm tăng cường phóng thích catecholamine nội sinh : ephedrine, amphetamine, phenyl-ethyl-amine. Lúc sử dụng reserpine làm cạn kiệt dự trữ catecholamine thì tác dụng của những thuốc này sẽ giảm đi…

Thuốc kích thích Rp alpha-adrenergic và beta-adrenergic

Epinephrine : là một hormone của tuỷ thượng thận.

Tên khác : adrenaline…

Biệt dược : adnephrine, adrenal, adrenalin-medihaler, adrenamine, adrenan, adrenapax, adrenasol, adrenatrate, adrenine, adrenodis, adrenohorma, adrenor, adrenosan, adrenutol, adrin, adrine, aktamin...

Nguồn gốc :

Thiên nhiên : lấy từ tuỷ thượng thận động vật to ( trâu, bò…).

Tổng hợp.

Tác dụng : kích thích trên cả Hai loại Rp alpha-adrenergic và beta-adrenergic :

Trên hệ tim mạch :

Epinephrine làm cho tim đập nhanh, mạnh ( do kích thích Rp beta1-adrenergic ), làm tăng HA tâm thu ( HAmax., HA tối đa ), làm tăng sức ép đột ngột ở quai động mạch chủ và xoang động mạch cảnh, làm phát sinh phản xạ giảm áp qua dây thần kinh Cyon và Hering làm kích thích trung tâm dây X, vì vậy làm tim đập chậm dần và HA giảm...

Đồng thời epinephrine gây co mạch một số vùng như mạch da, mạch tạng  ( Rp alpha-adrenergic chi phối ) nhưng lại gây giãn mạch một số vùng khác ( mạch cơ vân, mạch phổi - Rp beta-adrenergic chi phối ). Kết quả HA tâm thu tăng nhưng HA tâm trương ( HAmin., HA tối thiểu ) ko thay đổi hoặc giảm nhẹ nên huyết áp trung bình ko tăng hoặc chỉ tăng nhẹ trong một thời kì ngắn. Vì vậy epinephrine ko được sử dụng làm thuốc tăng HA.

Trên động vật nếu cắt dây X hoặc tiêm trước atropine ( hoặc methylatropine ) để cắt phản xạ này sau đó mới sử dụng epinephrine thì tim đập nhanh, mạnh và HA tăng rất rõ

Tác dụng làm giãn và tăng lưu lượng mạch vành của epinephrine cũng ko được sử dụng trong điều trị co thắt động mạch vành vì tác dụng này lại kèm theo làm tăng công năng và tăng chuyển hóa của cơ tim ( sở hữu thể làm cho suy tim nặng hơn ).

Dưới tác dụng của epinephrine, mạch máu ở một số khu vực co lại sẽ đẩy máu ra những khu vực ít chịu tác động hơn, gây giãn mạch thụ động ở những khu vực đó ( như mạch não, mạch phổi...) do đó dễ gây những biến chứng đứt mạch não ( gây xuất huyết não ) hoặc phù phổi cấp...

Trên phế truất quản : ít tác dụng trên phế truất quản người thường ngày, nhưng trên người bị co thắt khí - phế truất quản do hen, epinephrine làm giãn cơ trơn rất mạnh, kèm theo là làm co mạch niêm mạc khí - phế truất quản, làm giảm phù nề, giảm xuất tiết... cho nên sở hữu tác động tốt tới tình trạng bệnh, sở hữu thể cắt cơn hen nặng, song thuốc bị mất tác dụng nhanh ở những lần sử dụng sau, lại ko an toàn cho bệnh nhân nên ko sử dụng để điều trị hen phế truất quản. Mặt khác hiện nay đã sở hữu nhiều thuốc khác điều trị hen tốt và an toàn hơn nhiều ( Xem bài : Thuốc điều chỉnh những rối loạn hô hấp ).

Trên chuyển hoá : tăng cường phân huỷ glycogen ở gan để tạo glucose dẫn tới tăng glucose máu ( làm nặng thêm bệnh đái tháo đường ), tăng acid béo tự do trong máu, tăng chuyển hoá cơ bản ( làm nặng thêm bệnh Basedow ), tăng sử dụng oxygen ( O2 ) của mô...

Cơ chế tạo dụng :

Epinephrine ( và những catecholamine nói chung ) hoạt hóa enzyme adenylcyclase, làm tăng tổng hợp cAMP ( cyclic adenosine monophosphate, 3'-5'-cyclic adenosine monophosphate ), do đó gây ra những tác dụng dược lý trên.

Chỉ định :

Ngừng tim đột ngột ( ECG : vô tâm thu ) : phải kết hợp với bóp ( ép ) tim ngoài lồng ngực.

Chảy máu phần mềm mức độ nhẹ ( đắp trực tiếp epinephrine HCl 1 % vào vết thương bên ngoài để cầm máu, kết hợp băng ép... ).

Phối hợp thuốc tê ( làm tăng thời kì gây tê, tăng hiệu lực của thuốc tê lúc trộn với thuốc tê ở nồng độ 1/200.000 vì gây co mạch tại chỗ, giảm thu nạp thuốc tê ).

Chú ý : ko được sử dụng norepinephrine ( tên khác : noradrenaline…) để thay thế ( vì gây co mạch kéo dài, sở hữu thể gây hoại tử tại chỗ gây tê ) và cũng ko được sử dụng phối hợp này để gây tê ở mũi, đầu ngón chi, những mỏm cụt, dương vật...( do những khu vực này ít mạch máu nuôi dưỡng, máu lưu thông khó khăn, sở hữu thể gây hoại tử tại chỗ gây tê ).

Ngất do block nhĩ – thất hoàn toàn ( block nhĩ - thất độ III ).

Shock phản vệ.

Hôn mê do giảm glucose máu ( tốt nhất là truyền tĩnh mạch dung dịch glucose ưu trương ).

Chống chỉ định :

Rung thất.

Cường giáp.

Suy tim.

Đau thắt ngực.

Tăng huyết áp.

Đái tháo đường.

Hen phế truất quản.

Quá nhạy cảm với thuốc...

Chế phẩm và liều lượng :

Liều trung bình: tiêm dưới da 0,1- 0,5 mL dung dịch 0,1% adrenalin hydroclorid.

Liều tối đa: mỗi lần Một mL; 24 giờ : 5 mL

ống Một mL = 0,001g adrenalin hydroclorid

Norepinephrine :

Tên khác : noradrenaline...

Biệt dược : levophed.

Nguồn gốc :

Thiên nhiên : lấy từ tuỷ thượng thận động vật to ( trâu, bò…).

Tổng hợp.

Tác dụng :

Là chất trung gian hóa học của những sợi hậu hạch giao cảm. Sở hữu tác dụng kích thích trên cả Rp alpha-adrenergic và beta-adrenergic nhưng chủ yếu trên Rp alpha-adrenergic, rất yếu trên Rp beta-adrenergic. Kích thích Rp alpha-adrenergic nên làm co mạch mạnh, tăng HA ( cả HA tâm thu và HA tâm trương ), huyết áp trung bình tăng ( mạnh hơn epinephrine 1,5 lần ).

Rất ít tác dụng trên Rp beta-adrenergic nên ít tác động tới nhịp tim, vì vậy ko gây phản xạ cường dây phế truất vị.

Tác dụng kéo dài hơn epinephrine, ko sở hữu giai đoạn giảm HA.

Tác dụng giãn cơ trơn khí - phế truất quản rất yếu, vì cơ trơn khí - phế truất quản sở hữu nhiều Rp beta2-adrenergic.

Tác dụng trên dinh dưỡng và chuyển hoá đều kém epinephrine…

Ngoài ra nó còn sở hữu thể tham gia vào cơ chế điều hòa than nhiệt và cơ chế giảm đau, nhưng chưa rõ ràng…

Chỉ định

Hạ huyết áp trong suy tuần hoàn cấp ( truỵ tim mạch ), shock ( bỏng, chấn thương, do dị ứng, nhiễm khuẩn - nhiễm độc…) trong lúc chờ đợi liệu pháp đặc hiệu.

Chỉ truyền nhỏ giọt tĩnh mạch từ 1 - 4 mg pha loãng trong 250 - 500 mL dung dịch glucose đẳng trương. Ko được tiêm bắp hoặc dưới da vì làm co mạch kéo dài, dễ gây hoại tử tại nơi tiêm.

ống Một mL = 0,001g

Chống chỉ định :

Tăng huyết áp.

Phân ly nhĩ - thất.

Nhịp nhanh thất.

Bệnh mạch vành.

Xơ cứng mạch nặng.

Quá nhạy cảm với thuốc...

Dopamine hydrochloride :

Dopamin là chất tiền thân của noradrenalin và là chất trung gian hóa học của hệ dopaminergic.

Sở hữu rất ít ở ngọn dây giao cảm. Trong não, tập trung ở những nhân xám trung ương và bó đen vân.

Trên hệ tim mạch, tác dụng phụ thuộc vào liều:

Liều thấp 1- Hai mg/ kg/ phút được gọi là "liều thận", tác dụng chủ yếu trên receptor dopaminergic D1, làm giãn mạch thận, mạch tạng và mạch vành. Chỉ đ ịnh tốt trong sốc do suy tim hoặc do giảm thể tích máu (cần phục hồi thể tích máu kèm theo).

Tại thận, "liều thận" của dopamin làm tăng nước tiểu, tăng thải Na +, K+, Cl-, Ca++, tăng sản xuất prostaglandin E2 nên làm giãn mạch thận giúp thận chịu đựng được thiếu oxy.

Liều cao trên 10mg/ kg/ phút tác dụng trên receptor α1, gây co mạch tăng huyết áp.

Trong lâm sàng, tuỳ thuộc vào từng loại sốc mà chọn liều.

Dopamin ko qua được hàng rào máu não

Chỉ định: những loại sốc, kèm theo vô niệu

Ống 200 mg trong 5 mL. Truyền chậm tĩnh mạch 2 - 5 mg/ kg/ phút. Tăng giảm số giọt theo hiệu quả mong muốn.

Chống chỉ định: những bệnh mạch vành

Hình 4 : Công thức cấu tạo một số thuốc kích thích hệ adrenergic

Thuốc kích thích Rp alpha-adrenergic :

Metaraminol (Aramin)

Tác dụng ưu tiên trên receptor a1. Làm co mạch mạnh và lâu hơn adrenalin, sở hữu thể còn do kích thích phóng thích noradrenalin, ko gây giãn mạch thứ phát. Làm tăng lực co bóp của cơ tim, ít làm thay đổi nhịp tim. Ko kích thích thần kinh trung ương, ko tác động tới chuyển hóa.

Vì mất gốc phenol trên vòng benzen nên vững bền hơn adrenalin.

Tiêu dùng nâng huyết áp trong những trường hợp hạ huyết áp đột ngột (chấn thương, nhiễm khuẩn, sốc).

Tiêm tĩnh mạch 0,5- 5,0 mg trong trường hợp cấp cứu. Truyền chậm tĩnh mạch dung dịch 10 mg trong Một mL. Sở hữu thể tiêm dưới da hoặc tiêm bắp. ống Một mL= 0,01g metaraminol bitartrat.

Phenylephrin (neosynephrin)

Tác dụng ưu tiên trên receptor α1. Tác dụng co mạch tăng huyết áp kéo dài, nhưng ko mạnh bằng NA. Ko tác động tới nhịp tim, ko kích thích thần kinh trung ương, ko làm tăng glucose huyết.

Chỉ định: như noradrenalin

Tiêm bắp 5- 10 mg

Truyền chậm vào tĩnh mạch 10 - 15 mg trong 1000 mL dung dịch glucose đẳng trương Còn sử dụng để chống xung huyết và giãn tiểu đồng trong một số chế phẩm chuyên khoa.

Clonidin (Catapressan)

Clonidin (dicloro- 2, 6 phenyl- amino- imidazolin) sở hữu tác dụng cường receptor α2 trước xinap ở trung ương vì thuốc qua được h àng rào máu- não. Tác dụng cường α2 sau xinap ngoại biên chỉ thoáng qua nên gây tăng huyết áp ngắn. Sau đó, do tác dụng cường a2 trung ương chiếm ưu thế, clonidin làm giảm phóng thích NA từ những nơron giao cảm ở hành não, gây giảm nhịp tim, giảm trương lực giao cảm, giảm lưu lượng máu ở não, tạng, thận và mạch vành, đưa tới hạ huyết áp.

Clonidin làm cạn bài xuất nước miếng, dịch vị, mồ hôi, làm giảm hoạt tính của renin huyết tương, giảm lợi niệu. Đồng thời sở hữu tác dụng an thần, giảm đau và gây mỏi mệt. Một số tác giả cho rằng clonidin gắn vào receptor imidazolin ở thần kinh trung ương, là loại receptor mới đang được nghiên cứu.

Tác dụng ko mong muốn: ngủ gà, khô mồm

Chỉ định: tăng huyết áp thể vừa và nặng (xin xem bài "Thuốc chữa tăng huyết áp")

Chống chỉ định: trạng thái trầm cảm.

Ko sử dụng cùng với guanetidin hoặc thuốc liệt hạch vì sở hữu thể gây cơn tăng huyết áp.

Liều lượng: viên 0,15 mg. Uống liều tăng dần tới 6 viên một ngày, tác dụng xuất hiện chậm.

Tiêu dùng cùng với thuốc lợi niệu, tác dụng hạ huyết áp sẽ tăng.

Thuốc kích thích Rp beta-adrenergic

Những tác dụng chính : sở hữu 4 tác dụng chính :

Tác dụng giãn phế truất quản : những nhánh phế truất quản, đặc trưng là những phế truất quản nhỏ sở hữu nhiều Rp beta2-adrenergic. Lúc kích thích Rp này sẽ làm tăng tổng hợp cAMP ở màng cơ trơn thành phế truất quản gây giãn phế truất quản mạnh ( Xem bài : Thuốc điều chỉnh những rối loạn hô hấp ).

Tác dụng giãn mạch : cũng là do tác dụng kích thích Rp beta2-adrenergic : gây giãn mạch cơ vân, mạch não, mạch vành, mạch gan, mạch ruột… do đó gây hạ HA nhanh và mạnh.

Tác dụng trên tim : cơ tim chủ yếu sở hữu những Rp beta1-adrenergic. Lúc kích thích những Rp này sẽ làm tăng tần số, tăng sức co bóp, tăng tốc độ dẫn truyền trong cơ tim, tăng tưới máu cho cơ tim.

Tác dụng trên cơ trơn tử cung : thuốc kích thích Rp beta2-adrenergic làm giãn cơ trơn tử cung, giảm co thắt, sử dụng điều trị doạ sảy thai.

Chỉ định :

Nhịp chậm thường xuyên.

Block nhĩ thất hoàn toàn ( block A – V độ III ).

Hen phế truất quản ( mức độ nhẹ và vừa ).

Loạn nhịp do nhồi máu cơ tim.

Chống chỉ định :

Loạn nhịp nhanh.

Hen phế truất quản ác tính.

Trẻ em < 5 tuổi.

Rối loạn tuần hoàn kèm theo giảm HA.

Suy tuần hoàn, shock.

Quá nhạy cảm với thuốc...

Thận trọng :

Bệnh tim mạch : suy mạch vành, tăng huyết áp, hội chứng tim tăng động    ( tim dễ bị kích thích ), nhịp nhanh tim, hẹp van động mạch chủ dưới do phì đại ko rõ nguyên nhân…

Co giật, đái tháo đường hay cường giáp.

Bệnh nhân sở hữu đáp ứng thất thường với thuốc kích thích giao cảm nhóm amine.

Phụ nữ sở hữu thai hoặc đang cho con bú.

Cơn hen nặng.

Đang điều trị bằng MAOIs ( tiếng Anh : MAOIs = monoamine oxidase inhibitors; tiếng Pháp : IMAO = inhibidores de la monoamino oxidasa )…

Tác dụng ko mong muốn :

Thần kinh : lo lắng, căng thẳng, nhức đầu, mỏi mệt, mất ngủ, run rẩy, vật vã, suy nhược, đỏ bừng mặt…

Tim mạch : hồi hộp đánh trống ngực, đau thắt ngực, rối loạn nhịp tim ( tim đập nhanh và mạnh - do kích thích Rp beta1-adrenergic  hoặc do phản xạ giãn mạch vì kích thích Rp receptor beta2-adrenergic ).

Tiêu hóa : nôn, buồn nôn…

Hô hấp : PaO2 ( PaO2 = partial pressure of oxygen in arterial blood = sức ép riêng phần của O2 trong máu động mạch ) sở hữu thể giảm lúc điều trị cơn hen cấp do kích thích Rp beta2-adrenergic làm giãn mạch mà hô hấp ko tăng tương xứng. Thường nhẹ và thoáng qua. Sở hữu thể gặp phù phổi ở sản phụ sử dụng ritodrine      ( thuốc kích thích Rp beta2-adrenergic lựa chọn làm giãn tử cung chống doạ sảy thai ) và terbutaline.

Chuyển hóa : tăng glucose, lactate, acid béo tự do; giảm K+/ máu…

Quen thuốc : do hiện tượng giảm số lượng Rp beta2-adrenergic ở màng tế bào. Bệnh nhân sở hữu xu hướng sử dụng tăng liều trong lúc cơn hen nặng dần, sở hữu thể dẫn tới cơn hen ác tính ( thể khó thở liên tục ).

Những tín hiệu khác : run cơ ( do cơ vân sở hữu nhiều Rp beta2-adrenergic ), bí tiểu tiện, vị giác thất thường, khô rát họng, kích ứng họng, dị ứng ngoài da…

Chế phẩm và liều lượng :

Isoproterenol (Isoprenalin, Isuprel, Aleudrin, Novodrin, Isopropyl noradrenalin)

Ống Novodrin Một mL= 0,5 mg isoprenalin clohydrat

Viên 10- 20 mg isoprenalin sulfat

Phun dịch Một phần nghìn

Dobutamin (Dobutrex)

Chế phẩm: Dobutamin hydroclorid (Dobutrex) lọ 20 mL chứa 250 mg dobutamin. Lúc sử dụng, hòa loãng trong 50 mL dung dịch dextrose 5%, truyền tĩnh mạch với liều 2,5 - 10 mg/ kg/ phút. Nếu nhịp tim tăng nhanh, giảm tốc độ truyền.

Thuốc kích thích lựa chọn ( ưu tiên ) Rp beta2-adrenergic : là thuốc hay sử dụng để chống hen phế truất quản ( xem bài : Thuốc điều chỉnh những rối loạn hô hấp ).

Hình 5 : Công thức cấu tạo một số thuốc kích thích Rp beta-adrenergic

Thuốc kích thích giao cảm gián tiếp 

Ephedrine hydrochloride :

Tên khác : efedrina…

Biệt dược : asthmatableten, ephedral, stopasthme, ephed II...

Nguồn gốc :

Là alkaloid từ một số loài cây sở hữu tên gọi chung là Ma hoàng ( Ephedra sinica, E. intermedia, E. equisetina, E. vulgaris, E. distachya ), họ Ma hoàng ( Ephedraceae ).

Tổng hợp. Trong y khoa sử dụng loại tả tuyền và raxemic.

Tác dụng :

Tác dụng kích thích trên Rp alpha-adrenergic và beta-adrenergic nhưng yếu, tác dụng gián tiếp làm tăng phóng thích catecholamine ra khỏi nơi dự trữ, một phần sở hữu tác dụng trực tiếp lên những Rp.

Trên tim mạch : tác dụng chậm và yếu hơn 100 lần so với norepinephrine nhưng kéo dài, làm tăng HA từ từ và kéo dài. Vì vậy được sử dụng để nâng HA. Tuy nhiên nếu sử dụng nhiều lần liền nhau thì tác dụng tăng HA sẽ giảm dần ( hiện tượng quen thuốc nhanh – tachyphylaxis )

Tác dụng ức chế MAO ( monoamine oxidase ), làm vững bền catecholamine ở hậu hạch giao cảm.

Trên hệ hô hấp : giãn phế truất quản, kích thích trung tâm hô hấp ở hành tuỷ....

Trên TKTƯ : hưng phấn nhẹ hệ TKTƯ. Liều cao kích thích TKTƯ, gây mất ngủ, phấp phỏng, run, tăng hô hấp...

Chỉ định :

Trong lúc gây tê tuỷ sống, trong nhiễm độc những thuốc ức chế TKTƯ ( ethanol, morphine, thuốc ngủ barbiturate…) ( để nâng HA và kích thích hô hấp…)

Hen phế truất quản ( mức độ nhẹ hoặc vừa – ít sử dụng ).

Chống chỉ định :

Hen phế truất quản nặng.

Cường giáp ( Basedow ).

Glaucoma góc đóng.

Phối hợp với MAOIs.

Nhiễm acid máu.

Phì đại tuyến tiền liệt.

Mắc bệnh tim mạch : suy mạch vành, bệnh cơ tim tắc nghẽn, hen tim, tăng huyết áp...

Quá nhạy cảm với thuốc...

Thận trọng :

Suy tim.

Đái tháo đường.

Người già....

Chế phẩm và liều lượng :

Tiêu dùng dưới thể muối clohydrat hoặc sulfat dễ hòa tan.

Uống 10- 60 mg / ngày. Liều tối đa 24h là 150 mg

Tiêm dưới da, bắp thịt hoặc tĩnh mạch 10 - 20 mg/ ngày

Nhỏ niêm mạc (mắt, mũi) dung dịch 0, 5- 3%

ống Một mL= 0,01g ephedrin clohydrat

Viên 0,01g ephedrin clohydrat

Amphetamine :

Là thuốc kích thích thần kinh trung ương. Tiêu dùng liều nhỏ sở hữu tác dụng hưng phấn vỏ não, tăng khả năng làm việc trí óc… Tuy nhiên do thuốc bị lạm dụng nhiều, dễ gây nghiện và sở hữu thể tác động xấu tới nhiều cơ quan khác ( hệ thần kinh, dễ gây ảo giác, tổn thương ở tim mạch, gan, hệ sinh dục…). Người ta coi đây là Một loại ma tuý tổng hợp nên hiện nay cấm sử dụng trong y khoa.

Hình 6 : Công thức cấu tạo một số thuốc kích thích giao cảm gián tiếp

Thuốc ức chế hệ adrenergic :

Là những thuốc làm mất tác dụng của epinephrine và norepinephrine. Những thuốc này thường được sử dụng điều trị bệnh tăng huyết áp, bệnh Raynaud, rối loạn nhịp tim, hội chứng cường chức năng tuyến giáp ( tim đập nhanh, lồi mắt, giãn tiểu đồng, tăng hô hấp – đây chính là những tín hiệu cường giao cảm ).

Những thuốc này được chia làm Hai nhóm :

Thuốc ức chế giao cảm ( sympatholytic ) : là những thuốc ức chế neuron adrenergic trước sinap, làm giảm phóng thích catecholamine, ko sở hữu tác dụng trên Rp sau sinap, lúc cắt những dây hậu hạch giao cảm thì thuốc mất tác dụng. Do thiếu chất dẫn truyền thần kinh nội sinh, tính cảm thụ của những Rp sau sinap với catecholamine ngoại lai sẽ tăng lên.

Thuốc ức chế epinephrine ( adrenolytic) : là những thuốc ức chế ngay chính những Rp adrenergic sau sinap, cho nên lúc cắt đứt những sợi hậu hạch giao cảm thì tác dụng của thuốc ko thay đổi. Catecholamine cả nội sinh và ngoại sinh đều bị mất tác dụng.

Thuốc ức chế giao cảm

Những thuốc này hiện nay ít sử dụng. Xem bài : Thuốc chống tăng huyết áp.

Thuốc ức chế epinephrine

Những thuốc ức chế tạo dụng trên Rp tương đối đặc hiệu hơn thuốc kích thích, tức thị sở hữu nhiều thuốc kích thích sở hữu tác dụng cả trên Hai loại Rp alpha-adrenergic và beta-adrenergic, còn thuốc ức chế thường chỉ tác dụng trên một loại Rp mà thôi. Do đó những thuốc loại này được chia thành Hai nhóm : thuốc ức chế alpha-adrenergic và thuốc ức chế beta–adrenergic.

Thuốc ức chế Rp alpha-adrenergic :

Tác dụng :

Vì sở hữu tác dụng ức chế những Rp alpha-adrenergic nên làm giảm tác dụng tăng HA của norepinephrine, làm đảo ngược tác dụng tăng HA của epinephrine.

Ko ức chế tạo dụng giãn mạch và tăng nhịp tim của những thuốc kích thích giao cảm vì đều là tác dụng trên những Rp beta-adrenerrgic. Hiện tượng đảo ngược tác dụng tăng HA của epinephrine là do những mao quản sở hữu cả Hai loại Rp alpha-adrenergic và beta-adrenergic, epinephrine tác dụng trên cả Hai loại Rp đó, nhưng thường ngày tác dụng trên Rp alpha-adrenergic chiếm ưu thế nên epinephrine làm tăng HA. Lúc sử dụng những thuốc ức chế Rp alpha-adrenergic, epinephrine chỉ còn gây được tác dụng kích thích trên những Rp beta-adrenergic nên làm giãn mạch, hạ HA. 

Chỉ định :

Cơn tăng huyết áp kịch phát.

U tuỷ thượng thận ( để chẩn đoán ) .

Bệnh Raynaud.

Hiện đang nghiên cứu những thuốc ức chế Rp alpha1A-adrenergic để điều trị phì đại tuyến tiền liệt lành tính.

Chống chỉ định :

Huyết áp thấp.

Quá nhạy cảm với thuốc...

Tác dụng ko mong muốn :

Hạ huyết áp thế đứng.

Nhịp tim nhanh.

Sung huyết niêm mạc mũi.

Co tiểu đồng.

Rối loạn tiêu hóa ( buồn nôn, nôn, đi lỏng do tăng nhu động dạ dày –    ruột )… Những thuốc chỉ khác nhau về mức độ tiêu chảy và thời kì tác dụng.

Những thuốc :

Nhóm haloalkylamine : gồm sở hữu phenoxybenzamine, dibenamine...

Dẫn xuất imidazolin : tolazoline, phentolamine...

Prazosin.

Alkaloid nhân indol :

Những alkaloid của nấm Cựa gà ( Ergot de seigle; Secale cornutum; Claviceps purpurea ) được chia làm Hai nhóm :

Loại ức chế giao cảm và làm tăng co bóp cơ trơn tử cung : ergotamine, ergotoxine…

Loại làm tăng co bóp cơ trơn tử cung đơn thuần : ergonovine ( tên khác : ergometrine…), yohimbine... Sắp đây phát hiện thấy yohimbine sở hữu khả năng làm tăng hưng phấn tình dục nên được sử dụng để điều trị rối loạn cương dương ( erectile dysfunction, viết tắt là ED ) song kết quả ko rõ ràng.

Hình 7 : Công thức cấu tạo một số thuốc ức chế Rp alpha-adrenergic

Thuốc ức chế Rp beta-adrenergic :

Sở hữu nhiều tên gọi : beta blockers, beta-blocking agents, beta-adrenergic receptor antagonist, beta-adrenergic receptor blockers, betabloquant. Những thuốc này sở hữu tác dụng ức chế khó khăn với isoproterenol ở những Rp và được sử dụng nhiều trong lâm sàng.

Tác dụng dược lý chính :

Sở hữu 4 tác dụng dược lý chính với mức độ khác nhau giữa những thuốc :

Ức chế giao cảm beta-adrenergic ( lúc cường giao cảm ) :

Trên tim : làm giảm nhịp tim ( 20 – 30 % ), giảm lực co bóp của cơ tim, giảm lưu lượng tim, giảm công năng và giảm sử dụng O2 của cơ tim, giảm tốc độ dẫn truyền của tổ chức nút. Chủ yếu là do ức chế beta1-adrenergic.

Trên mạch : làm tăng sức cản ngoại biên ( do Rp beta-adrenergic bị ức chế , nên Rp alpha-adrenergic được phóng thích ).

Trên khí - phế truất quản : gây co thắt cơ trơn khí – phế truất quản, gây khó thở kiểu hen. Chủ yếu là do ức chế Rp beta2-adrenergic, gây ra tác dụng ko mong muốn này.

Trên thận : giảm tiết renin, gây hạ HA trên người tăng HA.

Trên chuyển hoá : giảm tiết insulin, gây ức chế phân huỷ glycogen và lipid.

Tác dụng ổn định màng : tác dụng giống quinidine ( giảm tính thấm của màng tế bào cơ tim với sự trao đổi ion ( nhất là Na+ ), nên sở hữu tác dụng chống loạn nhịp tim.

Sở hữu hoạt tính nội tại kích thích Rp beta-adrenergic : một số thuốc ức chế Rp beta-adrenergic lúc gắn vào những Rp đó lại sở hữu tác dụng kích thích một phần. Hiệu quả thực tế ít quan yếu, nhưng sở hữu thể hạn chế tạo dụng làm giảm nhịp tim, giảm co bóp cơ tim, giảm co thắt cơ trơn khí - phế truất quản của chính nó.

Tính lựa chọn : nhiều thuốc ức chế beta-adrenergic đối lập với tất cả những tác dụng kích thích giao cảm của beta-adrenergic ( beta1-adrenergic : tim; beta2-adrenergic : mạch, khí - phế truất quản ). Nhưng một số thuốc lại chỉ ức chế được Một trong Hai loại Rp ( ( beta1-adrenergic hoặc beta2-adrenergic ), vì thế phân biệt thành những loại ức chế lựa chọn trên beta-adrenergic :

Loại tác dụng lựa chọn trên beta1-adrenergic hay loại lựa chọn trên tim ( "cardioselectifs" ) như : practolol, acebutalol, atenolol… Thường sử dụng metoprolol  và atenolol...

Loại sở hữu tác dụng lựa chọn trên Rp  beta2-adrenergic, đứng đầu là butoxamin, ít sở hữu ý nghĩa trong lâm sàng.

Chỉ định :

Rối loạn nhịp tim : nhịp nhanh xoang, nhịp nhanh trên thất, cuồng động nhĩ do nhiễm độc digitalis, loạn nhịp do cường giao cảm ( Basedow ), nhịp nhanh vô căn...

Tăng huyết áp.

Cơn đau thắt ngực.

Hẹp động mạch chủ dưới.

Chỉ định khác : Basedow, chứng đau nửa đầu ( hội chứng Migraine ), tăng nhãn áp ( Glaucoma ) góc mở, run tay ko rõ nguyên nhân...

Chống chỉ định :

Suy tim sung huyết ( độ III, IV ) ko được điều trị ( do ức chế cơ chế bù trừ của tim ).

Block nhĩ – thất độ 2, 3 ko được đặt máy tạo nhịp ( do làm giảm dẫn truyền nội tại trong cơ tim ).

Nhịp xoang chậm ( < 40 - 50 chu kỳ/ph ).

Huyết áp thấp.

Shock do tim.

Suy thất phải do tăng sức ép động mạch phổi.

Hen phế truất quản, bệnh phổi mạn tính tắc nghẽn ( chronic obstructive pulmonary disease = COPD ).

Đái tháo đường.

Viêm mũi dị ứng.

Nhiễm acid máu.

Bệnh Raynaud và những rối loạn tuần hoàn ngoại biên nặng.

U tuỷ thượng thận ko được điều trị.

Phối hợp với floctafenine ( Một NSAIDs ) và sultoprid ( gây rối loạn nhịp tim, suy tim...), phối hợp với insulin và những sulfonylurea ( sở hữu thể gây hạ glucose máu đột ngột ).

Phụ nữ sở hữu thai : ko chống chỉ định tuyệt đối, nhưng đã gặp trẻ mới đẻ bị chậm nhịp tim, tụt glucose máu quá mức, suy hô hấp, thai chậm phát triển…

Quá nhạy cảm với thuốc…

Thận trọng :

Tiền sử suy tim.

Block nhĩ thất độ 1.

Hội chứng Wolf-Parkinson-White.

Đang phẫu thuật.

Co thắt khí - phế truất quản.

Hạ đường huyết hay đái tháo đường.

Suy gan, suy thận nặng.

Phụ nữ đang cho con bú.

Trẻ em < 12 tuổi; đặc trưng trẻ em < 18  tuổi ( với carvedilol ).

Tránh ngừng thuốc đột ngột.

Người đang tài xế, đứng máy chuyển động, làm việc trên cao...

Tác dụng ko mong muốn : sở hữu thể chia làm Hai loại :

Loại tác dụng ko mong muốn do ức chế Rp beta-adrenergic :

Trên tim : suy tim sung huyết ( do làm giảm co bóp cơ tim ), chậm nhịp tim, nhĩ - thất phân ly...

Trên mạch : hội chứng Raynaud ( tím lạnh đầu chi, đi khập khiễng...)            ( hay gặp với propranolol, do Rp beta bị ức chế thì Rp alpha sẽ hưng phấn ). Những thuốc sở hữu tác dụng ức chế lựa chọn trên Rp beta1-adrenergic và sở hữu hoạt tính kích thích nội tại thì ít tai biến này hơn.

Hạ huyết áp thế đứng.

Trên phổi : những thuốc sở hữu tác dụng ức chế Rp beta2-adrenergic mạnh hơn ức chế Rp beta1-adrenergic sẽ gây co thắt cơ trơn khí - phế truất quản, gây, gây khó thở kiểu hen.

Trên TKTƯ : hoa mắt, mỏi mệt, rối loạn giấc ngủ ( mất ngủ, hay ngủ      mê ...). Hiếm gặp : hôn mê, lú lẫn, ảo giác, ác mộng, trầm cảm...

Trên chuyển hóa : tụt glucose máu quá mức ( thận trọng ở bệnh nhân đái tháo đường ), tăng triglyceride máu.

Những tác dụng ko mong muốn này thường gặp hơn với những thuốc dễ tan trong lipid vì dễ thấm vào tế bào thần kinh ( như propranolol, metoprolol…), ít gặp hơn với những thuốc ít tan trong lipid ( atenolol, nadolol…).

Loại tác dụng ko mong muốn ko liên quan tới tác dụng ức chế Rp beta-adrenergic :

Hội chứng mắt – da – tai : xuất hiện riêng hoặc phối hợp với những tổn thương của mắt ( viêm giác mạc, củng mạc… ), da ( sẩn ngứa lòng bàn tay, bàn chân, dầy da… ), tai ( điếc, viêm tai  nặng… ). ( hay gặp lúc sử dụng practolol kéo dài 1 - Hai năm ).

Trên thực nghiệm đã gặp ung thư ở tuyến ức, vú, lymphosarcoma… Do đó cần theo dõi lúc sử dụng liều cao, kéo dài.

Rối loạn tiêu hóa.

Dị ứng... 

Tương tác thuốc :

Những thuốc gây cảm ứng enzyme chuyển hoá thuốc ở gan như phenytoin, rifampin ( biệt dược : rifampicin…), phenobarbital, hút thuốc lá... sẽ làm tăng chuyển hoá, giảm tác dụng của thuốc ức chế beta-adrenergic.

Những thuốc chống viêm phi steroid ( NSAIDs ) làm giảm tác dụng hạ HA của những thuốc ức chế Rp beta-adrenergic.

Hiệp đồng với những thuốc ức chế kênh Ca2+, thuốc hạ HA khác...

Muối aluminum (Al), cholestyramine… làm giảm thu nạp những thuốc này…

Chế phẩm và liều lượng :

Propranolol (Inderal, Avlocardyl)

Là isopropyl aminonaphtyl oxypropranolol. Sở hữu tác dụng phong t oả như nhau trên cả b1 và b2, ko sở hữu hoạt tính nội tại kích thích.

Tác dụng:

Trên tim:làm giảm tần số, giảm lực co bóp, giảm lưu lượng tim tới 30%. ức chế tim là do tác dụng riêng của propranolol ngăn cản calci nhập vào tế bào cơ tim, giảm nồng độ cal ci trong túi lưới nội bào.

Trên mạch vành: làm giảm lưu lượng 10 - 30% do ức chế giãn mạch. Làm giảm tiêu thụ oxy của cơ tim.

Trên huyết áp: làm hạ huyết áp rõ sau 48 giờ sử dụng thuốc. Huyết áp tối thiểu giảm nhiều.

Ngoài ra còn sở hữu tác dụng chống loạn n hịp tim, gây tê (do tác dụng ổn định màng) và an thần

Chỉ định:

Tăng huyết áp, loạn nhịp tim, nhịp nhanh xoang, cuồng động nhĩ, nhịp nhanh trên thất, bệnh cường giáp, suy mạch vành. Uống liều hàng ngày 120 - 160 mg

Viên 40 và 160 mg

Tiêu dùng trong cấp cứu loạn nhịp tim do nhiễm độc digital hay do thông tim, do đặt ống nội khí quản.

Tiêm tĩnh mạch 5- 10 mg. ống 5 mg

Chống chỉ định: ngoài chống chỉ định chung, propranolol ko được sử dụng cho người sở hữu thai hoặc loét dạ dày đang tiến triển.

Thuốc được thuận tiện thu nạp qua đường tiêu hóa do tan nhiều trong mỡ. Gắn vào protein huyết tương tới 90- 95%, đậm độ tối đa trong máu đạt được sau lúc uống từ 1 - Hai giờ. Chuyển hóa thành hydroxy- 4- propranolol và acid naphtoxyl acetic rất nhanh tại gan nên chỉ khoảng 25% liều uống vào được vòng tuần hoàn, t/2: 3 - 5 giờ.

Viên 40 mg. Uống trung bình 2 - 4 viên / ngày, chia làm nhiều lần

ống Một mL= Một mg. Tiêu dùng cấp cứu, tiêm tĩnh mạch rất chậm, từ 1 - 5 mg/ ngày

Pindolol (Visken);

Sở hữu tác dụng cường nội tại b và ko tác động tới vận chuyển của ion Ca++ nên làm tăng lực co bóp và tần số của tim. Thường sử dụng trong những trường hợp sở hữu loạn nhịp chậm với liều uống 5 - 30 mg/ ngày. Tan vừa trong mỡ, sinh khả dụng 75% và t/2 = 3 - 4 giờ.

Oxprenolol (Trasicor):

Tiêu dùng điều trị cao huyết áp, cơn đau thắt ngực, loạn nhịp tim. Uống 160 - 240 mg/ ngày.

Atenolol (Tenormin): Tác dụng lựa chọn trên b1- rất tan trong nước nên ít thấm vào thần kinh trung ương, sinh khả dụng 50%, t/2 = 5 - 8 giờ. Uống 50- 100 mg/ ngày.

Metoprolol (Lopressor). Sở hữu tác dụng lựa chọn trên tim (b1) nên đỡ gây cơn hen phế truất quản ( b2). Uống 50- 150 mg/ ngày. Tiếp nhận nhanh qua đường uống, sinh khả dụng 40% và t/2 = 3 - 4 giờ.

Hình 8 : Công thức cấu tạo một số thuốc ức chế beta-adrenergic

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tr­ường Đại học Y Hà Nội ( 2007 ), D­ược lý học, NXB Giáo dục, Hà Nội.

Trường Đại học Dư­ợc Hà Nội ( 2006 ), D­ược lâm sàng và điều trị, NXB Y khoa, Hà Nội.

Bộ Y tế ( 2007 ), Dược lý học, NXB Y khoa, Hà Nội.

Laurence L. Brunton, John S. Lazo and Keith L. Parker ( 2006 ), Goodman & Gilman's The pharmacological basis of therapeutics, 11th edition, McGraw-Hill, Medical publishing division, United states of America.

Leave a Comment

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *